Eystrasaltsráðið, uppruni þess og starfsemi

1. Stofnun Eystrasaltsráðsins og hlutverk

2. Aðild Íslands að Eystrasaltsráðinu

3. Uppbygging Eystrasaltsráðsins og fastir vinnuhópar

a. Nefnd háttsettra embættismanna (CSO)
     b. Vinnuhópur um mannréttindi og uppbyggingu lýðræðislegra stofnana (WGDI)
     c. Vinnuhópur um efnahagssamvinnu (WGEC)
     d. Vinnuhópur um geislavarnir og kjarnorkueftirlit (WGNRS)

4. Annað starf innan vébanda Eystrasaltsráðsins

1. Stofnun Eystrasaltsráðsins og hlutverk

Eftir lok kalda stríðsins vöknuðu ríkin við Eystrasalt til nýrrar vitundar um sameiginlega arfleifð á sviði stjórnmála, viðskipta, mennta og menningar. Sú vitund skerptist enn með sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna þriggja, Eistlands, Lettlands og Litháens í upphafi síðasta áratugar.

Eystrasaltið tengdi þessi ríki saman og stuðlaði um aldir að margvíslegum samskiptum þeirra. Á tímum Kalmarsambandsins lutu þau að hluta til sömu stjórn eða þróuðu um aldir með sér viðskipti innan sambands Hansaborga.

Á þessum sögulega grunni, og í ljósi þeirrar staðreyndar að hrun kommúnismans í Evrópu fól í sér margvíslega uppstokkun á sviði stjórnmála og viðskipta í álfunni, buðu utanríkisráðherrar Danmerkur og Þýskalands starfsbræðrum sínum í ríkjum er liggja að Eystrasalti, þ.e. í Eistlandi, Lettlandi, Litháen, Finnlandi, Svíþjóð, Rússlandi og Póllandi, að Noregi og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins viðbættum, til fundar í Kaupmannahöfn 5.-6. mars 1992. Á þessum fundi var Eystrasaltsráðið stofnað. Fyrirmynd að skipulagi og starfsemi ráðsins var að verulegu leyti sótt til hefðbundins samstarfs Norðurlandanna. Stofnskrá Sameinuðu þjóðanna, Helsinkisáttmálinn, Parísarsáttmálinn og samþykktir Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu voru lögð til grundvallar.

Stofnskrá Eystrasaltsráðsins endurspeglar það meginhlutverk ráðsins að stuðla að stjórnmálalegum og efnahagslegum stöðugleika í norðausturhluta Evrópu. Í því felst að leitast er við að treysta mannréttindi og aðstoð við þróun og uppbyggingu lýðræðis og réttarríkis í þeim aðildarríkjum er áður bjuggu við kommúnisma og að efla samkennd með nýfrjálsum íbúum þessara ríkja. Markmið samstarfs á sviði efnahags- og viðskiptamála er að bæta viðskiptaumhverfi til eflingar fjálsum viðskiptum. Með því næst aukinn hagvöxtur og bætt efnahagsleg velferð íbúanna.

2. Aðild Íslands að Eystrasaltsráðinu

Á grundvelli sögulegra tengsla og nýrra áherslna Norðurlanda um grannsvæðasamstarf lögðu íslensk stjórnvöld áherslu á aðild Íslands að Eystrasaltsráðinu á árunum 1994-1995. Ísland var eitt stofnríkja Barentsráðsins árið 1993 og hefur tekið fullan þátt í samstarfi ríkja um málefni norðurslóða. Kaflaskil urðu í því samstarfi með stofnun Norðurskautsráðsins í september 1996.

Ísland fékk aðild að Eystrasaltsráðinu á utanríkisráðherrafundi þess í maí 1995. Með aðildinni vildu íslensk stjórnvöld leggja sitt af mörkum til að stuðla að stjórnmálalegum og efnahagslegum stöðugleika í Evrópu og efla samskipti við Eistland, Lettland, Litháen, Pólland og Rússland. Í því sambandi er vert að minnast sögulegra tengsla Íslands og Eystrasaltsríkjanna þriggja er hlutu sjálfstæði árið 1918, sama ár og Ísland. Einnig var áhugi á því af Íslands hálfu að fylgja eftir sóknarfærum í útflutningsviðskiptum en viðskipti Íslands við Eystrasaltsríki hafa aukist verulega á skömmum tíma.

Ísland hefur með ýmsum hætti tengst Eystrasaltssvæðinu í gegnum aldirnar. Til dæmis sem hluti af Kalmarsambandinu og verslunarsvæði Hansaborganna, en Hafnarfjörður var um langan aldur verslunarstöð Hamborgar og Lýbíku (Lübeck). Um Eystrasaltið liggja einnig verslunar- og siglingaleiðir Íslendinga, með gömlum og nýjum mörkuðum fyrir íslenskar afurðir.

Alþjóðaskrifstofa utanríkisráðuneytisins annast almenna þátttöku Íslands í Eystrasaltsráðinu.

3. Uppbygging Eystrasaltsráðsins og fastir vinnuhópar

Ráðherranefnd Eystrasaltsráðsins er skipuð utanríkisráðherrum aðildarríkjanna og kemur hún saman til fundar einu sinni á ári í viðkomandi formennskuríki. Ráðherranefndin er meginvettvangur fyrir pólitíska stefnumótun ráðsins og hefur einnig stuðlað að aukinni samvinnu svæðisbundinna samtaka, þingmanna og sveitarstjórna. Utanríkisráðherra þess ríkis sem gegnir formennsku ber ábyrgð á því að samhæfa störf ráðsins og nýtur til þess aðstoðar frá Nefnd háttsettra embættismanna (CSO).

Eystrasaltsráðið er einnig vettvangur fyrir samvinnu fagráðherra sem funda um mál sem heyra undir þeirra verksvið og má sem dæmi nefna að Valgerður Sverrisdóttir, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, hefur boðið til fundar orkumálaráðherra aðildarríkja Eystrasaltsráðsins á Íslandi í október n.k. Ráðherrafundir hafa verið haldnir um landbúnaðarmál, málefni barna, menningarmál, efnahagsmál, umhverfismál, fjárfestingar, heilbrigðismál, upplýsingasamfélagið, félagsmál, samgöngumál o.fl.

Frá því árið 1996 hafa verið haldnir leiðtogafundir aðildarríkjanna annað hvert ár og hefur það gefið Eystrasaltsráðinu nýja vídd. Næsti leiðtogafundur verður haldinn á Íslandi í júní 2006.

Nefnd háttsettra embættismanna, eða „Committee of Senior Officials“ (CSO), hefur það hlutverk að samræma starfsemi ráðsins, einkum starf vinnuhópa, og kemur hún að jafnaði saman einu sinni í mánuði yfir vetrarmánuðina. Ennfremur er hlutverk hennar að annast samskipti Eystrasaltsráðsins og annarra svæðisbundinna stofnana og samtaka á Eystrasaltssvæðinu, sem og við aðrar alþjóðastofnanir. Eystrasaltsráðið hefur náin samskipti við Evrópusambandið, Evrópuráðið, Öryggis-og samvinnustofnun Evrópu, Norðurlandaráð, Barentshafsráðið og Norðurskautsráðið. Einnig er hlutverk stjórnarnefndar að fylgjast með ástandi og þróun einstakra málefna í aðildarríkjum ráðsins.

Þrír fastir vinnuhópar starfa innan Eystrasaltsráðsins og gefa þeir Nefnd háttsettra embættismanna reglulega yfirlit um starfsemi sína. Vinnuhóparnir fjalla um mannréttindi og uppbyggingu lýðræðislegra stofnana, efnahagssamvinnu, kjarnorkueftirlit og geislavarnir. Að auki eru starfandi ýmsar undirnefndir og sérfræðingahópar er fjalla um margvísleg málefni.

a. Vinnuhópur um mannréttindi og uppbyggingu lýðræðislegra stofnana

Eitt af meginviðfangsefnum Eystrasaltsráðsins allt frá stofnun þess hefur verið að leggja grunn að vettvangi þar sem unnið er að verkefnum sem stuðla að lýðræðisþróun á svæðinu. Í samvinnu við nefnd háttsettra embættismanna hefur vinnuhópurinn sett fram tillögur um hvernig festa megi lýðræðisleg gildi í sessi og stuðla að þróun lýðræðislegra stofnana.

Aðildarríki Eystrasaltsráðsins, sem um langan aldur voru ofurseld kommúnisma, hafa af augljósum ástæðum takmarkaða reynslu af fyrirkomulagi nútíma réttarríkis sem grundvallast á almennum mannréttindum, þingræði og óháðum dómstólum. Meginviðfangsefni vinnuhópsins er að stuðla að eflingu lýðræðislegra stjórnarhátta í nýfrjálsum aðildarríkjum og hefur í því skyni meðal annars beitt sér fyrir ráðstefnum og útvegun fræðsluefnis.

Verulegur árangur hefur náðst á sviði samræmdrar lagasetningar sem endurspeglast meðal annars í aðild einstakra ríkja að alþjóðlegum skuldbindingum Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og Evrópuráðsins. Einnig hafa mannréttindamál verið mjög til umfjöllunar í vinnuhópnum og mótaðar hafa verið tillögur til úrbóta.

b. Vinnuhópur um efnahagssamvinnu

Grundvallarmarkmiðið með starfi vinnuhóps um efnahagssamvinnu er að efla og bæta viðskiptaumhverfi í aðildarríkjum Eystrasaltsráðsins, í samræmi við yfirlýsingar utanríkisráðherra- og leiðtogafunda ráðsins. Þar ber hæst það verkefni að laga efnahagskerfi Eystrasaltsríkjanna þriggja, Póllands og Rússlands að því efnahagsmynstri sem nútímaviðskipti byggjast á.

Margvíslegir möguleikar á sviði viðskipta hafa þróast á Eystrasaltssvæðinu á skömmum tíma. Efnahagslegur uppgangur á svæðinu hefur verið mikill. Efnahagslegur uppgangur í Póllandi er sérstaklega athyglisverður. Almennt er viðurkennt að forsenda bættra lífskjara í Eystrasaltsríkjunum þremur, Póllandi og Rússlandi felist ekki síst í auknum milliríkjaviðskiptum og aukinni innanlandsframleiðslu og verðmætasköpun.

Vitaskuld breytti innganga Póllands og Eystrasaltsríkjanna þriggja eðli starfsins sem fram fer í vinnuhópnum í grundvallaratriðum. Evrópusambandið tekur á mörgum þeim málum sem hafa verið á dagskrá hópsins undanfarin ár, að minnsta kosti í hinu víðara samhengi. Nú, á formennskutíma Íslands, er leitast við að greina hvar starfsemi vinnuhópsins nýtist best í hinu nýja umhverfi. Vinnuhópurinn hefur náið samstarf við önnur ríkjasamtök og stofnanir á sviði efnahagsmála, svo sem EFTA, Alþjóðabankann, Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, OECD og Viðreisnarbanka Evrópu og Norrænu ráðherranefndina.

Vinnuhópurinn hefur beitt sér fyrir eflingu samstarfs hagsmunasamtaka á starfssvæðinu, einkum á milli einstakra verslunarráða. Hefur sérstakt viðskiptaráð, „Baltic Business Advisory“, verið sett á laggirnar á hans vegum með aðild fulltrúa verslunar- og útflutningsráða aðildarríkja Eystrasaltsráðsins. Markmiðið með starfi viðskiptaráðsins er ekki síst að nýta fengna reynslu og þekkingu fyrirtækja er stunda viðskipti á starfssvæðinu. Viðskiptaráðið er einnig vettvangur þar sem fyrirtæki og einstaklingar í aðildarríkjunum geta komið með ábendingar til stjórnvalda um að fækka viðskiptahindrunum og bæta efnahagsumhverfi.

Að frumkvæði vinnuhópsins hefur einnig verið unnið að því að auka samstarf einstakra héraða og borga við Eystrasalt í því skyni að efla innbyrðis viðskipti og greiða fyrir gagnkvæmum fjárfestingum. Þar ber hæst Hafnasamband Eystrasaltsins, „Baltic Ports Organization“, er leggur áherslu á samvinnu á sviði hafnarmála og þróun sjóflutninga.

Á meðan formennska ráðsins er í höndum Íslendinga verður sjónum beint að rekstrarumhverfi lítilla og meðalstórra fyrirtækja á Eystrasaltssvæðinu. Leitað verður í smiðju íslenskra fyrirtækja sem mörg hafa náð góðum árangri í viðskiptum í Eystrasaltsríkjunum, einkum Lettlandi. Reynt verður að fá þá sem eru í eldlínunni frá degi til dags til að bregða ljósi á hvað gengur vel og hvað má betur fara. Áfram verður haldið að greina fjárfestingarumhverfið og leita leiða til að efla erlenda fjárfestingu á Eystrasaltssvæðinu. Í því sambandi þarf að rata einstigið milli samvinnu og samkeppni. Það gefur augaleið að um leið og aðildarríkin vinna saman eiga þau í innbyrðis samkeppni um erlenda fjárfestingu.

c. Vinnuhópur um geislavarnir og kjarnorkueftirlit

Höfuðverkefni hópsins er að fylgjast með öryggi í kjarnorkuverum á Eystrasaltssvæðinu og annast samstarf á sviði geislavarna. Eins og dæmin sanna er eftirliti og viðhaldi kjarnorkuvera í Eystrasaltsríkjunum þremur, Póllandi og Rússlandi, nokkuð ábótavant. Ástand og búnaður einstakra kjarnorkuvera í þessum ríkjum vekur verulegan ugg með mönnum. Skemmst er að minnast afleiðinga Chernobyl-slyssins 26. apríl 1986.

Í starfi sínu leggur vinnuhópurinn áherslu á að eftirlit með kjarnorkuverum og samstarf á sviði geislavarna er sameiginlegt hagsmunamál allra þjóða við Eystrasalt. Leitað er leiða til að þróa sameiginleg eftirlitskerfi til að fylgjast með geislavirkni og tekur vinnuhópurinn þátt í tilraunum til að koma á alþjóðlegum samningum um geymslu og flutning geislavirks úrgangs frá kjarnorkuverum. Jafnframt er hvatt til þess að aðildarríki Eystrasaltsráðsins fullgildi aðra alþjóðasamninga er málið varða.

Verulegur árangur þykir hafa náðst í Eistlandi, Lettlandi og Litháen á sviði geislavarna og kjarnorkueftirlits, einkum vegna náins samstarfs á þessu sviði við grannríkin Svíþjóð og Finnland, sem af eðlilegum ástæðum hafa látið þessi málefni sig mjög varða. Aftur á móti hefur ástand einstakra kjarnorkuvera í Rússlandi vakið ugg, svo ekki sé minnst á ástand kjarnorkuofna og geislavirkan úrgang frá rússneska hernum og aflóga skipum og kafbátum. Vinnuhópurinn beitt sér fyrir nánu samstarfi á þessu sviði við Alþjóðakjarnorkumálastofnunina, IAEA.

Vinnuhópurinn hefur lagt áherslu á að samræma neyðareftirlit og fyrstu viðbrögð við kjarnorkuslysi og að miðla tæknilegum upplýsingum og þróa almannavarnastarfsemi á þessu sviði.

Í vinnuhópnum sitja fulltrúar frá geislavörnum og kjarnorkueftirlitsstofnunum aðildarríkjanna. Geislavarnir ríkisins hafa fylgst með starfi vinnuhópsins og hefur frekari þátttaka í starfi vinnuhópsins verið til athugunar af hálfu íslenskra stjórnvalda.

4. Annað starf innan vébanda Eystrasaltsráðsins

Á vettvangi ráðsins fer einnig fram margvíslegt annað samstarf, til dæmis á sviði orku- og umhverfismála, samgangna, fjarskipta, heilbrigðismála, réttarfars, málefna barna og ungmenna, upplýsinga- og ferðamála o.fl.

Lesa má nánar um hina ýmsu vinnuhópa innan Eystrasaltsráðsins og samstarf Eystrasaltsráðsins við aðrar alþjóðlegar og svæðisbundnar stofnanir á vefsíðu Eystrasaltsráðsins: http://www.cbss.st/

Fréttablað Eystrasaltsráðsins, Baltinfo, kemur út 8 til 10 sinnum á ári. Það er prentað í u.þ.b. 2000 eintökum og sent til u.þ.b. 900 áskrifenda í aðildarríkjum Eystrasaltsráðsins. Fréttablaðinu er oft dreift á fundum og ráðstefnum og sent rafrænt til u.þ.b. 400 aðila.

 Nálgast má rafræna útgáfu Baltinfo á slóðinni: http://www.cbss.st/baltinfo/